Wstęp

Raport ten został przygotowany przez Światową Radę Zdrowia (WCH). Raport został przygotowany w celu określenia, czy istnieją wystarczające dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii w ramach WHO VigiAccess, CDC VAERS, EudraVigilance i brytyjskiego systemu Yellow Card, aby ustalić sygnał bezpieczeństwa dotyczący szczepionek Covid-19.

Te bazy danych nie są zwykle wykorzystywane do ustalenia bezpieczeństwa interwencji. Szczepionki Covid-19 są jednak w fazie badań 3 fazy, a ich bezpieczeństwo i skuteczność nie zostały jeszcze ustalone. Większość osób, które otrzymały interwencję (kilka miliardów ludzi) nie jest monitorowana przez próby. W tym raporcie WCH ma na celu wykorzystanie tych ustanowionych baz danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii w celu wykrycia, czy istnieje niepokojący sygnał bezpieczeństwa u osób, które nie są monitorowane przez badania kliniczne.

W niniejszym raporcie zestawiono dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii dotyczące szczepionek Covid-19 i innych powszechnie podawanych interwencji z tych baz danych. Zestawia dane o rodzajach zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19 w tych bazach danych. Wykorzystując dane z VAERS, FAERS i zapisów historycznych, raport zestawia dane o wskaźniku zdarzeń niepożądanych, które w przeszłości były wystarczające do wycofania produktu.

Subscribe to World Council for Health’s newsletter to get up-to-date information about this

shutterstock 1953448693 scaled

Cel sprawozdania

Raport ten został przygotowany w celu określenia, czy istnieją wystarczające dane w dobrze ugruntowanych, istniejących bazach danych dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii, aby ustalić sygnał bezpieczeństwa dotyczący szczepionek Covid-19 .

Kliknij tutaj, aby pobrać 21-stronicowe, drukowalne streszczenie w formacie PDF raportu o bezpieczeństwie farmakologicznym szczepionki Covid-19.

Pharmacovigilance Report LR corr cover

Rozwój szczepionki Covid-19 został przyspieszony

Rozwój szczepionki Covid-19 w ramach operacji Warp Speed został przyspieszony. Tradycyjnie opracowanie szczepionki zajmuje 10 lub więcej lat przed rozpoczęciem produkcji na dużą skalę i dystrybucją wśród szerokiej populacji. W przypadku szczepionek Covid-19 produkt przeszedł od badań rozpoznawczych, przedklinicznych do produkcji na dużą skalę w zaledwie 10 miesięcy.

Tradycyjna linia czasowa rozwoju szczepionki w porównaniu z potencjalną linią czasową operacji Warp Speed (OWS)

Ponieważ rozwój tych produktów był pospieszny, dane o ich bezpieczeństwie są niepełne. W celu uzyskania pełniejszego obrazu bezpieczeństwa tych nowych produktów, w niniejszym sprawozdaniu zestawiono:

1

Dane z baz danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii dotyczące szczepionek Covid-19 oraz innych powszechnie podawanych szczepionek i interwencji

W niniejszym raporcie zestawiono dane o zdarzeniach niepożądanych dotyczących szczepionek COVID-19 z następujących baz danych dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii:

Dane dotyczące zdarzeń niepożądanych szczepionki Covid-19 zgromadzone w każdej bazie danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii są porównywane z danymi dotyczącymi zdarzeń niepożądanych podobnych produktów farmakologicznych (innych powszechnie stosowanych szczepionek) w tych samych bazach danych, jeśli jest to możliwe.

2

Dane o rodzajach działań niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19

Ponadto w niniejszym raporcie przeanalizowano rodzaje zgłoszeń działań niepożądanych powiązanych ze szczepionkami Covid-19 w powyższych bazach danych.

3

Dane dotyczące częstości występowania zdarzeń niepożądanych, które są wystarczające do wycofania produktu z rynku

W niniejszym raporcie zbadano parametry, według których w przeszłości wycofywano inne szczepionki i leki.

Jest to raport informacyjny stworzony przez World Council for Health, aby pomóc lekarzom, naukowcom i poszczególnym obywatelom w podejmowaniu świadomych decyzji dotyczących szczepionek Covid-19.

Raport stara się odpowiedzieć na pytanie: Czy dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii zawarte w tych bazach danych są wystarczające do ustalenia „sygnału” bezpieczeństwa dla szczepionek Covid-19, który wskazuje na wycofanie produktu z rynku?

O Światowej Radzie Zdrowia

Nasza misja

Światowa Rada Zdrowia jest organizacją non-profit dla ludzi, która jest informowana i finansowana przez ludzi. Nasza globalna koalicja organizacji zajmujących się zdrowiem oraz grup społeczeństwa obywatelskiego dąży do poszerzania wiedzy na temat zdrowia publicznego i kształtowania świadomości poprzez naukę i wspólną mądrość. Naszym celem jest ochrona praw człowieka i wolnej woli, a także umożliwienie ludziom przejęcia kontroli nad swoim zdrowiem i samopoczuciem.

Co robimy

Światowa Rada Zdrowia (WCH) to zgromadzenie najlepszych na świecie rzeczników zdrowia, lekarzy, naukowców i innowatorów zaangażowanych w ciągłą, przejrzystą rozmowę na temat globalnych problemów zdrowotnych. Ta rozmowa jest dostępna dla wszystkich – rządów, organizacji i osób prywatnych, które chcą być orędownikami lepszego zdrowia. WCH współpracuje z ponad 130 organizacjami w 40 krajach, aby poszerzać wiedzę na temat zdrowia publicznego i uwrażliwiać na nie. Wspólnie podejmujemy działania w obronie wolności zdrowotnej i promocji zdrowego stylu życia.

Kim jesteśmy

Założona w 2021 roku, Światowa Rada Zdrowia jest inicjatywą non-profit wspieraną przez EbMCsquared CiC, organizację interesu społecznego. Światowa Rada Zdrowia jest kierowana przez swoich międzynarodowych partnerów koalicyjnych, Komitet Sterujący, wolontariuszy i personel pomocniczy.

Nasza wizja

Wierzymy w zdrowy świat, w którym każdy cieszy się przejrzystością informacji, dostępem do sprawdzonych leków i realnym działaniem w obliczu choroby – przy jednoczesnym poszanowaniu osobistych decyzji zdrowotnych każdego człowieka, bez obaw o dyskryminację czy prześladowania. Wierzymy w świat, w którym woda i powietrze są czyste, żywność nieskażona, a rodziny razem.

Nasi partnerzy

Nasi koalicjanci wnoszą wiedzę z zakresu nauki, opieki medycznej, ochrony prawnej i umiejętności organizowania społeczności, aby pomóc nam osiągnąć nasze cele.

Nasze wartości

Freedom

Wolność to prawo do mówienia, myślenia i robienia tego, co się chce, bez ograniczeń. Każdy ma to wrodzone prawo człowieka. Naszym obowiązkiem jest mądrze z niej korzystać.

Wspólnota

Siła Światowej Rady Zdrowia tkwi w jej podejściu do współpracy. Jesteśmy zasilani prawie całkowicie przez wolontariuszy w naszych rosnących liczebnie komitetach złożonych z naukowców, praktyków medycznych, prawników, aktywistów i pacjentów. Pracujemy ponad granicami, usuwając bariery poprzez międzynarodowe partnerstwo koalicyjne zjednoczone dla ochrony ludzkości.

Integrity

Cenimy uczciwość, samoświadomość i silny kompas moralny. To wszystko razem składa się na integralność i ważne jest, abyśmy trzymali je w naszych sercach, aby stworzyć podstawy do zmiany.

Przejrzystość

Światowa Rada Zdrowia jest zobowiązana do jasnej i otwartej komunikacji. Wiele problemów, które widzimy w dzisiejszym świecie, jest wynikiem braku przejrzystości i odpowiedzialności, a także cenzury ważnych prawd. Cotygodniowe spotkania Zgromadzenia Ogólnego i inne wydarzenia są transmitowane na żywo, dzięki czemu każdy może je obejrzeć, posłuchać i nauczyć się lub obejrzeć później.

Empowerment

Poprzez edukację i etos dajemy ludziom możliwość odejścia od strachu i pełniejszego zaangażowania się w przeżywanie życia. Robimy to poprzez zapewnienie im zasobów do optymalizacji ich zdrowia i dobrego samopoczucia, abyśmy mogli wejść w naszą wspólną moc.

Metodologia

Raport ten miał na celu sprawdzenie, czy w bazach danych WHO VigiAccess, CDC VAERS, EudraVigilance i UK Yellowcard znajdują się wystarczające dowody, aby ustalić sygnał bezpieczeństwa dotyczący szczepionek Covid-19. W zwykłych okolicznościach badania fazy 3 i 4 pozwoliłyby ustalić bezpieczeństwo i skuteczność produktu farmaceutycznego. Próby te nie są jednak zakończone dla produktów Covid-19. Produkty były podawane szerokiej populacji, która nie jest monitorowana w ramach badań klinicznych. Istnieje zatem potrzeba przyjrzenia się wszystkim dostępnym dowodom w celu ustalenia bezpieczeństwa tych produktów oraz tego, jak mogą one wpływać na osoby, które przyjęły produkt, ale nie są monitorowane w ramach badań klinicznych.

Potrzeba zbadania wszystkich dowodów

Tradycyjnie, dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii pochodzące z pasywnych systemów raportowania (takich jak te wyróżnione w niniejszym raporcie) są wykorzystywane jedynie do wykrywania sygnałów bezpieczeństwa dotyczących rzadkich zdarzeń niepożądanych, które mogły zostać pominięte w badaniach klinicznych. Jednakże kilka kluczowych czynników wynikających z wyjątkowego przyspieszenia stosowania produktów Covid-19 u ogółu społeczeństwa podkreśla potrzebę zbadania wszystkich dostępnych dowodów w celu ustalenia przydatności tych produktów do stosowania u ludzi. Należą do nich:

Metoda

Raport ten został uzupełniony w następujący sposób:

  1. Przejrzeliśmy każdą bazę danych – WHO VigiAccess, CDC VAERS, EudraVigilance i UK Yellow Card Scheme – i udokumentowaliśmy, ile zdarzeń niepożądanych było związanych ze szczepionkami Covid-19.
  2. Przyjrzeliśmy się innym podobnym produktom (innym powszechnie podawanym szczepionkom, jeśli to możliwe, oraz innym powszechnie podawanym produktom farmaceutycznym) i udokumentowaliśmy, jak wiele zdarzeń niepożądanych było związanych z tymi produktami.
  3. Tam, gdzie było to możliwe, znormalizowaliśmy je do liczby zdarzeń niepożądanych na osobę, która otrzymała każdą interwencję i skontrastowaliśmy liczbę zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19 z liczbą zdarzeń niepożądanych związanych z podobnymi produktami.
  4. Ponadto, tam gdzie było to możliwe, zbadaliśmy trendy w zgłoszeniach zdarzeń niepożądanych i zgonów w ciągu ostatnich dwóch lat.
  5. Odnotowujemy zgłoszenia zdarzeń niepożądanych w grupach wiekowych, dla których produkty Covid-19 nie zostały dopuszczone do obrotu.
  6. Badamy najczęściej zgłaszane zdarzenia niepożądane w każdej bazie danych według rodzaju.
  7. Badamy, czy zgłoszenia dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii są nadmiernie lub niedostatecznie zgłaszane.
  8. Odnotowujemy historyczne przypadki, w których zgłoszenia zdarzeń niepożądanych doprowadziły do wycofania produktów farmaceutycznych.

Nadzór nad bezpieczeństwem farmakoterapii w skrócie

shutterstock 1942901509 scaled

nadzór nad bezpieczeństwem farmakoterapii rzeczownik

phar-ma-co-vig-i-lance |

Definicja medyczna nadzór nad bezpieczeństwem farmakoterapii

: monitorowanie, ocena i zapobieganie działaniom niepożądanym związanym z podawaniem leków

Czym jest nadzór nad bezpieczeństwem farmakoterapii?

Pharmacovigilance to nauka farmaceutyczna, znana również jako bezpieczeństwo leków. Celem nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii jest gromadzenie, ocena i monitorowanie danych, a ostatecznie zapobieganie zdarzeniom niepożądanym związanym z produktami farmaceutycznymi. Większość danych w ramach nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii jest gromadzona poprzez zgłaszanie zdarzeń niepożądanych (AE), ale są one również zbierane w inny sposób.

Bazy danych Pharmacovigilance zawierające zdarzenia niepożądane są niedrogim i dostępnym sposobem wykrywania problemów związanych z bezpieczeństwem produktów farmaceutycznych.

Jak gromadzone są dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii

Zgłoszenia zdarzeń niepożądanych

Dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii są powszechnie gromadzone poprzez zgłaszanie zdarzeń niepożądanych. Generalnie zgłoszenia zdarzeń niepożądanych dokonywane są przez:

  • Osoba, która doświadczyła zdarzenia niepożądanego
  • Pracownik służby zdrowia, który podejrzewa wystąpienie zdarzenia niepożądanego u pacjenta
  • Organizacje, które tworzą raporty z programów wsparcia pacjentów
  • Firmy farmaceutyczne w formie badań klinicznych lub post-marketingowych
  • Przegląd literatury
  • Doniesienia mediów

Studia

Dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii mogą być również gromadzone za pomocą innych badań, w tym:

  • Badania retrospektywne
  • Badania kohortowe
  • Badania kliniczne
  • Badania po wprowadzeniu do obrotu
  • Przegląd literatury

Raporty

Niektóre dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii pochodzą z raportów z:

  • Organizacje wspierające pacjentów
  • Media
  • Firmy farmaceutyczne
  • Organy regulacyjne ds. leków
  • Agencje rządowe

Dane dotyczące ludności

Dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii mogą również pochodzić z pozyskiwanych danych o populacji, takich jak:

  • Statystyki

zdarzenie niepożądane rzeczownik

ad-verse e-vent

Definicja medyczna zdarzenie niepożądane

: szkodliwe działanie związane ze stosowaniem produktu medycznego, w tym między innymi: śmierć, uraz zagrażający życiu, hospitalizacja, niepełnosprawność, wady wrodzone i inne poważne zdarzenia medyczne

s poważne zdarzenie niepożądane rzeczownik

se-vere ad-verse e-vent

Definicja medyczna ciężkiego zdarzenie niepożądane

: szkodliwy efekt związany ze stosowaniem produktu medycznego, który znacząco ogranicza codzienne funkcjonowanie, w tym między innymi: śmierć, uraz zagrażający życiu, hospitalizacja, niepełnosprawność, wady wrodzone i inne poważne zdarzenia medyczne

Bazy danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii na całym świecie

Wiele krajów na świecie posiada własne systemy zgłaszania zdarzeń niepożądanych. Niektóre bazy danych gromadzą zgłoszenia z całego świata, a niektóre gromadzą zgłoszenia wyłącznie z kraju pochodzenia. Wszystkie z nich mają różne metody raportowania. Raporty mogą być:

  • Dokonywane przez pracowników służby zdrowia w imieniu pacjentów
  • Dokonane przez osoby doświadczające zdarzenia niepożądanego
  • Zweryfikowane przez organy zdrowia publicznego
  • Weryfikacja przez urzędników regulacyjnych

W niniejszym raporcie skupimy się na danych dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii pochodzących z raportów o niepożądanych zdarzeniach w kilku największych i najbardziej ugruntowanych bazach danych na świecie: WHO VigiAccess, VAERS, EudraVigilance i UK Yellowcard Reporting System.

Dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii stanowią sygnał

Zgłoszenia dokonywane w bazach danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii nie ustalają związku przyczynowego. Ważną częścią nauki o bezpieczeństwie leków jest proces znany jako „Wykrywanie sygnałów”, w którym stosuje się różne techniki w celu określenia, czy zgłoszenia wskazują na możliwy związek przyczynowy między produktem a zgłaszanymi zdarzeniami niepożądanymi. Możliwy związek przyczynowy ustalony w wyniku tego procesu nazywany jest „sygnałem”. W przypadku wykrycia sygnału wymagane jest dalsze, pogłębione badanie.

Wykaz baz danych dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii

Tabela 0: Bazy danych dotyczące zgłaszania zdarzeń lub reakcji niepożądanych po szczepieniu

Szczepionki Covid-19 są nowym rodzajem terapii, a ich bezpieczeństwo jest wciąż poznawane, dlatego szczególnie ważne jest zgłaszanie poważnych działań niepożądanych. W zależności od miejsca na świecie istnieją różne bazy danych, w których rejestruje się działania niepożądane leków:

CountryDatabaseWebsite
UKMedicines and Healthcare products Regulatory Advisory (MHRA)In the UK, the Medicines and Healthcare products Regulatory Advisory (MHRA) uses the Yellow Card System to monitor reports, and any individual who suspects an adverse reaction can report it directly onto their website: https://coronavirus-yellowcard.mhra.gov.uk
USAVaccine Adverse Event Reporting System (VAERS)In the USA, the Centres for Disease Control (CDC) and the Food and Drug Administration (FDA) manage the Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS) database, which allows individuals to send in reports through the website: https://vaers.hhs.gov/reportevent.html
CanadaGovernment of CanadaIn Canada, you can report an adverse event at the Government of Canada website: https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/medeffect-canada/adverse-reaction-reporting.html. There is also the Canada Vigilance Adverse Reaction Online Database: https://cvp-pcv.hc-sc.gc.ca/arq-rei/index-eng.jsp
AustraliaTherapeutic Goods AdministrationIn Australia, the Therapeutic Goods Administration (TGA) monitors adverse events and a report can be filed here: https://aems.tga.gov.au
FranceSignalement-sante.gouv.frIn France, https://solidarites-sante.gouv.fr/soins-et-maladies/signalement-sante-gouv-fr/
South AfricaSouth African VAERSIn South Africa, https://thj-africa.org.za/ has a link to the South African VAERS.
New Zealand Government of New Zealand official reporting systemIn New Zealand Health Professionals, public and 'others' can report adverse reactions here - https://report.vaccine.covid19.govt.nz/s/
Central AmericaNoti-FACEDRA reporting systemhttp://www.notificacentroamerica.net/n/Pages/mapa.aspx#no-back-button
The PhillipinesVARR-PHhttps://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSezImFX8-euM35Oc_UsSuhv6nql0J0iWRT0NM9Syyf4FAZrlA/viewform?fbclid=IwAR2zQ-CPYb4bnnvd713w1ICwECHm_UA8cRB8z8rmFApkpHmtqIPSzcWGKEQ

Dowiedz się więcej o bazach danych dotyczących zgłaszania zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami

WHO VigiAccess

W skrócie

Uruchomiony w 2015 roku przez WHO, VigiAccess jest międzynarodową bazą danych zgłoszonych potencjalnych zdarzeń niepożądanych związanych z produktami leczniczymi. Niektóre z ich deklarowanych celów to „ umożliwiać ostrzeganie poszczególnych krajów o pojawiających się na świecie wzorcach szkód ” oraz „ analizowanie zgłoszeń dotyczących podejrzeń o szkodliwości leków, w celu znalezienia tak zwanych „sygnałów” o potencjalnych niepożądanych działaniach leków.

Jak powstają raporty

Raporty do VigiAccess sporządzane są przez członków Programu Międzynarodowego Monitoringu Leków WHO (PIDM). Utworzony w 1968 r. WHO PIDM obejmuje krajowe centra nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii i organy regulacyjne ds. leków ze 170 krajów, które współpracują w celu monitorowania i identyfikacji szkód powodowanych przez leki. Współpraca ta obejmuje około 99% populacji świata.

Ważne uwagi

  • Zgłoszenia działań niepożądanych dotyczące szczepionki Covid-19 w serwisie VigiAccess obejmują wszystkie szczepionki Covid-19
  • Inne zgłoszenia zdarzeń niepożądanych dotyczące szczepionek dotyczą substancji czynnej i często obejmują wiele nazw handlowych
  • VigiAccess nie zawiera danych kontekstowych, takich jak to, ile osób zażyło dany produkt, jak długo jest on na rynku, czy rozbieżności w raportowaniu. Niektóre z tych danych pochodzą z innych źródeł na potrzeby niniejszego raportu
  • Raporty są zbierane od 1968 roku lub później

Dane

Dane VigiAcess dla szczepionek Covid-19 i szczepionek przeciwko gruźlicy

Źródło: vigiaccess.org

Tabela 1: Dane kontekstowe Covid-19 i szczepionek przeciwko gruźlicy w VigiAccess

As of May 2022 Covid-19 VaccineTuberculosis (Bacille Calmette-Guérin – BCG) Vaccine
As of May 2022 ~ 5 100 000 000~ 4 000 000 000
Data collected since20201968
Total Adverse Event Reports on VigiAccess~ 3 800 000~ 37 000

Dyskusja

Szczepionka przeciw gruźlicy została podana największemu odsetkowi ludności świata, więcej niż jakakolwiek inna szczepionka. 88% dzieci 1-letnich zostało uodpornionych przeciwko gruźlicy. Szczepionkę otrzymało około 4 miliardów osób. VigiAccess odnotowuje około 37 tysięcy zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionką przeciw gruźlicy.

Co najmniej jedna dawka szczepionki Covid-19 została podana 65,7% populacji świata, czyli około 5,1 miliarda osób. VigiAccess podaje około 3,8 mln zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionką Covid-19.

Tabela 2: Inne dane dotyczące zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionką VigiAccess

VaccineTotal Number of Adverse Event Reports on VigiAccess as of May 2022Percentage of 1 year olds who have been immunized globallyData Collected Since
Tuberculosis Vaccine3733588%1968
Polio Vaccine12373286%1968
Diphtheria Vaccine191485%1979
Tetanus Vaccine1538185%1968
Pertussis Vaccine225985%1972
Hepatitis B Vaccine10676185%1984
H. Influenza B Vaccine9004472%1986
Measles Vaccine623171%1968
Rubella Vaccine264071%1971
Covid-19 Vaccine377765265.7%***2020

*** Odsetek obecnej ludności świata ***

Dyskusja

W przypadku popularnych szczepionek, które zostały rozprowadzone wśród zdecydowanej większości populacji świata, w systemie VigiAccess widzimy szereg zgłoszeń o zdarzeniach niepożądanych w liczbie od 2000 do 100 000 .

W przypadku szczepionek Covid-19, które obecnie podano około 65% populacji światowej, w bazie VigiAccess znajduje się ponad 3,7 mln zgłoszeń zdarzeń niepożądanych.

Uwagi

VigiAccess pokazuje liczbę zdarzeń niepożądanych, która jest niespotykana w bazie danych dla jakiegokolwiek innego produktu farmaceutycznego lub szczepionki. Łącznych zgłoszeń zdarzeń niepożądanych nie można bezpośrednio porównać ze względu na omówiony wcześniej brak danych kontekstowych. Biorąc jednak pod uwagę, że inne podobne produkty były szeroko rozpowszechniane na skalę światową w porównywalnych ilościach, skala rozbieżności budzi poważne obawy. Dane te są szczególnie istotne ze względu na fakt, że szczepionki Covid-19 są szeroko dystrybuowane, nadal znajdują się w badaniach klinicznych i muszą być analizowane z wykorzystaniem wszystkich dostępnych dowodów.

W tabeli 2 widzimy 37 335 zgłoszeń zdarzeń niepożądanych od szacowanych 4 miliardów osób, które otrzymały szczepionkę przeciw gruźlicy i ponad 3,7 miliona zgłoszeń od szacowanych 5,1 miliona osób, które otrzymały szczepionkę Covid-19. Po skorygowaniu o różnicę w liczbie osób, które otrzymały obie szczepionki, widzimy 80-krotny wzrost liczby zdarzeń niepożądanych zgłoszonych do VigiAccess dla szczepionki Covid-19.

Biorąc pod uwagę zadeklarowany cel VigiAccess – analizowanie zgłoszeń o podejrzewanych szkodach spowodowanych przez leki, w celu znalezienia „sygnałów” o potencjalnych niepożądanych działaniach leków – wymagane jest natychmiastowe dochodzenie i pilne działanie ze strony Światowej Organizacji Zdrowia.

CDC VAERS

W skrócie

System zgłaszania niepożądanych zdarzeń poszczepiennych (Vaccine Adverse Event Reporting System – VAERS) został utworzony w 1990 roku i jest współzarządzany przez amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) oraz amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA). System ten ma być systemem wczesnego ostrzegania o zagrożeniach bezpieczeństwa związanych ze szczepionkami dopuszczonymi do obrotu w USA. VAERS wprowadza i analizuje zgłoszenia zdarzeń niepożądanych, które wystąpiły po szczepieniu.

Niektóre z deklarowanych celów VAERS to „wykrywanie nowych, nietypowych lub rzadkich zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami”, „ocena bezpieczeństwa nowo zarejestrowanych szczep ionek” oraz „zapewnić krajowy system monitorowania bezpieczeństwa, który rozciąga się na całą populację w celu reagowania na sytuacje kryzysowe w zakresie zdrowia publicznego, takie jak programy szczepień przeciwko pandemii grypy na dużą skalę”.

Jak powstają raporty

Każda osoba, u której wystąpiło zdarzenie niepożądane po szczepionce, może zgłosić się do VAERS. Ponadto, lekarze mają obowiązek zgłaszania przepisanych zdarzeń, które wystąpiły u ich pacjentów po szczepieniu, a producenci szczepionek mają obowiązek zgłaszania wszystkich zdarzeń niepożądanych, które do nich dotarły. Jest to pasywny system sprawozdawczości, który polega na tym, że osoby fizyczne zgłaszają się same lub dostawcy usług medycznych zgłaszają się w ich imieniu.

Ważne uwagi

  • VAERS jest pasywnym systemem nadzoru
  • VAERS nie zawiera danych kontekstowych, takich jak liczba osób, które przyjęły daną szczepionkę, czas jej obecności na rynku czy rozbieżności w zgłoszeniach. Niektóre z tych danych pochodzą z innych źródeł na potrzeby niniejszego raportu
  • Raporty VAERS pochodzą z lat 1990 do chwili obecnej
  • Dane o szczepionce Covid-19 w VAERS obejmują szczepionki Moderna, Pfizer i Janzen
  • Złożenie fałszywego raportu VAERS jest w Stanach Zjednoczonych przestępstwem federalnym.
  • VAERS był w przeszłości wykorzystywany jako narzędzie nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii w odniesieniu do wgłobienia po szczepionkach (niewielka liczba anamnestycznych zgłoszeń w VAERS związanych ze szczepionką przeciwko rotawirusom u dzieci doprowadziła do wgłobienia)

Dane

Dane VAERS: Odsetek wszystkich zgłoszeń zdarzeń niepożądanych według rodzaju szczepionki

Źródło: https://wonder.cdc.gov/controller/datarequest/D8;jsessionid=CB19840534D33730BADDAAEB1AE0https://wonder.cdc.gov/controller/datarequest/D8;jsessionid=CB19840534D33730BADDAAEB1AE0

Dyskusja

Ponad 50% wszystkich zgłoszeń zdarzeń niepożądanych zamieszczonych w VAERS, czyli zgłoszeń dotyczących WSZYSTKICH szczepionek od 1990 roku, przypisuje się szczepionkom COVID-19.

Tabela 3: Dane kontekstowe dotyczące szczepionki Covid-19 oraz szczepionki przeciwko śwince, różyczce i chorobie Heinego-Medina w VAERS

# ofCovid-19 VaccineMeasles/Mumps/Rubella
Approximate Number of Individuals Vaccinated255000000301000000
Total number of Adverse Event Reports on VAERS85634077954
Dyskusja

Ponad 50% wszystkich zgłoszeń zdarzeń niepożądanych zamieszczonych w VAERS, czyli zgłoszeń dotyczących WSZYSTKICH szczepionek od 1990 roku, przypisuje się szczepionkom COVID-19.

OpenVAERS to projekt umożliwiający przeglądanie i wyszukiwanie raportów VAERS bez konieczności komponowania zaawansowanego wyszukiwania. OpenVAERS wygenerował powyższe wykresy i tabele dotyczące raportów o zdarzeniach niepożądanych Covid-19 oraz raportów o zgonach ogółem, które są regularnie aktualizowane.

Druga tabela powyżej pokazuje średnią liczbę zgonów zgłoszonych w VAERS w latach 1990 – 2020 na poziomie 122, po czym następuje alarmujący i bezprecedensowy skok liczby zgłoszeń zgonów w latach 2021 i 2022.

Z tych reprezentacji danych możemy zaobserwować niepokojący trend w liczbie zgonów zgłaszanych rocznie do VAERS. Począwszy od 2020 roku i kontynuując do 2022 roku, widzimy dramatyczny i bezprecedensowy wzrost liczby zgonów zgłoszonych do VAERS. Obecnie z ponad 37 000 zgonów zgłoszonych do VAERS od 1990 roku, 27 968 jest związanych z produktami Covid-19. Zgon w bliskiej odległości od szczepionki wskazuje na bardziej prawdopodobny związek przyczynowy. Jak ilustruje to przedostatnia grafika powyżej, zdecydowana większość zgłoszeń dokonywana jest w ciągu 3 dni od podania szczepionki.

Zgłoszenia VAERS dotyczące Covid-19 według wieku

Źródło: https://wonder.cdc.gov/controller/datarequest/D8;jsessionid=F9E61FE2A2B457AD46D5FC21F667

Dyskusja

W bazie VAERS znajduje się 209 zgłoszeń zdarzeń niepożądanych dotyczących dzieci w wieku poniżej 2 lat. Szczepionki te nie zostały dopuszczone do obrotu w tych grupach wiekowych. W grupie wiekowej 2-5 lat odnotowano dodatkowo 1499 zgłoszeń, z których wiele dotyczy prawdopodobnie dzieci, dla których szczepionka nie została dopuszczona do obrotu. Mogą one być związane z narażeniem na produkt w łonie matki, poprzez karmienie piersią lub podawanie dzieciom, dla których produkt nie jest dopuszczony.

Uwagi

Dane VAERS wskazują na przytłaczająco duży odsetek zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionką Covid-19 – ponad 50% wszystkich zgłoszeń od 1990 roku przypisano tej szczepionce. Choć z wielu powodów nie można bezpośrednio porównywać raportów o zdarzeniach niepożądanych poszczególnych szczepionek, to skala dysproporcji w zdarzeniach niepożądanych i zgonach wskazuje na powód do niepokoju. Jak wynika z tabeli 3, widzimy 10-krotną różnicę w liczbie zgłoszeń zdarzeń niepożądanych dla szczepionki MMR i szczepionki Covid-19. Ponadto odnotowano 169-krotny wzrost liczby zgłoszonych zgonów do VAERS po szczepieniu Covid-19 w porównaniu ze szczepionką przeciwko grypie oraz 56-krotny wzrost liczby zgłoszeń zdarzeń niepożądanych do VAERS po szczepieniu Covid-19 w porównaniu ze szczepionką przeciwko grypie. Większość zgonów i zdarzeń niepożądanych wystąpiła kilka dni po szczepieniu, co czyni związek przyczynowy bardziej prawdopodobnym. Biorąc pod uwagę, że szczepionki Covid-19 są nowością i nadal znajdują się w badaniach klinicznych, dane VAERS są wystarczające do ustalenia niepokojącego sygnału bezpieczeństwa .

Doniesienia w VAERS, które wystąpiły u dzieci w grupach wiekowych, które nie zostały dopuszczone do otrzymania szczepionki, są niezwykle niepokojące. Wskazuje to na możliwość wystąpienia działań niepożądanych uzyskanych in utero, z karmienia piersią lub podawania szczepionki grupom wiekowym, dla których nie została ona dopuszczona.

Biorąc pod uwagę cele VAERS – wykrywanie nowych, nietypowych lub rzadkich zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami, ocena bezpieczeństwa nowo zarejestrowanych szczepionek oraz zapewnienie krajowego systemu monitorowania bezpieczeństwa, który obejmuje całą populację w odpowiedzi na sytuacje kryzysowe dotyczące zdrowia publicznego, takie jak programy szczepień przeciwko pandemii grypy na dużą skalę – wymagane jest natychmiastowe dochodzenie i pilne działanie ze strony CDC i FDA.

EudraVigilance

W skrócie

EudraVigilance – europejska baza danych zgłoszeń o podejrzewanych działaniach niepożądanych leków jest bazą danych w zakresie nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii służącą do gromadzenia i analizy danych dotyczących podejrzewanych działań niepożądanych przede wszystkim z Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EAA). EudraVigilance jest częścią Europejskiej Agencji Leków, której zadaniem jest ocena, nadzór i monitorowanie bezpieczeństwa leków w UE.

EudraVigilance ma na celu gromadzenie informacji „o podejrzanych działaniach niepożądanych leków, które zostały dopuszczone do obrotu lub są badane w ramach badań klinicznych w EOG„, które „umożliwiają wczesne wykrywanie potencjalnych problemów związanych z bezpieczeństwem.”

Jak powstają raporty

Zgłoszenia w systemie EudraVigilance są dokonywane elektronicznie przez sponsorów badań klinicznych, posiadaczy pozwoleń na dopuszczenie do obrotu oraz organy krajowe.

Ważne uwagi

  • Raporty o zdarzeniach niepożądanych są rozdzielone według marek, ale zestawione dla celów niniejszego raportu
  • Dane z systemu EudraVigilance są analizowane przez organy regulacyjne w całym EOG, Europejską Agencję Leków i firmy farmaceutyczne
  • W poszczególnych krajach europejskich występują duże różnice w przyjmowaniu szczepionki przeciwko Covid-19, przy czym najwyższy wskaźnik szczepień odnotowano na Malcie (248 dawek na 100 osób), a najniższy w Bułgarii (63 dawki na 100 osób).

Dane

Pojedyncze przypadki zdarzeń niepożądanych zidentyfikowanych w systemie EudraVigilance dla szczepionek Covid-19

Źródło: %20Code%

Źródło: %20Code%

Źródło: %20Code%

Źródło: %20Code%

Dyskusja

Całkowita liczba pojedynczych przypadków zdarzeń niepożądanych zidentyfikowanych w systemie EudraVigilance jest następująca: Covid-19 MRNA Vaccine Moderna – 294 772; Covid-19 MRNA Vaccine Pfizer-BioNTech (Tozinameran) – 956 913; Covid-19 Vaccine Astrazeneca – 488 769; Covid-19 Vaccine Janssen – 59 751; Covid-19 Vaccine Novavax – 756. Całkowita liczba pojedynczych przypadków zdarzeń niepożądanych zidentyfikowanych dla wszystkich szczepionek Covid-19 w systemie EudraVigilance wynosi ponad 1,8 mln.

Ponad tysiąc przypadków odnotowano w kategorii 0 – 2 lata, czyli w grupie wiekowej, dla której szczepionki nie są dopuszczone. Może to wskazywać, że u niemowląt i dzieci występują działania niepożądane związane z ekspozycją wewnątrzmaciczną, karmieniem piersią i/lub podawaniem osobom, dla których produkty te nie są dopuszczone do obrotu.

Całkowita liczba osób zaszczepionych w krajach UE/EOG wynosi 341 628 772, czyli około 75,4% populacji.

Pojedyncze przypadki zdarzeń niepożądanych zidentyfikowanych w systemie EudraVigilance dla szczepionek przeciwko grypie ptaków

Źródło: %20Code%

Dyskusja

W bazie EudraVigilance łączna liczba pojedynczych zgłoszeń zdarzeń niepożądanych przedstawia się następująco: Szczepionka przeciwko Mięsakowi, Śwince i Różyczce (LIVE) – 36 947; Szczepionka przeciwko Mięsakowi (LIVE) – 592; Szczepionka przeciwko Mięsakowi i Różyczce (LIVE) – 116; Szczepionka przeciwko Mięsakowi, Śwince, Różyczce i Różyczce (LIVE) – 11 258. Całkowita liczba zdarzeń niepożądanych potencjalnie związanych ze szczepionką zawierającą odrę w systemie EudraVigilance wynosi 48 913.

W 2018 roku około 90% europejskich dzieci zostało zaszczepionych na odrę w ramach szczepionki przeciwko odrze, śwince, różyczce.

Tabela 4: Dane kontekstowe dotyczące Covid-19 i szczepionki przeciwko grypie ptaków: EudraVigilance

# ofCovid-19 VaccineMeasles Vaccine
Approximate Number of Individuals Vaccinated341628772673200000
Total number of Adverse Event Reports on EudraVigilance180000048913

Dyskusja

Około 90% Europejczyków zostało uodpornionych na chorobę Measles. Spośród około 673,2 mln osób, które otrzymały szczepionkę przeciwko grypie ptaków w Europie, w systemie EudraVigilance odnotowano łącznie 48 913 zgłoszeń zdarzeń niepożądanych.

Około 341 milionów osób w Europie zostało zaszczepionych przeciwko Covid-19. Spośród nich w systemie EudraVigilance dokonano 1,8 mln zgłoszeń zdarzeń niepożądanych.

Uwagi

Dane EudraVigilance wskazują na szereg zgłoszeń pojedynczych przypadków, które są niespotykane w bazie danych dla jakiegokolwiek innego produktu farmaceutycznego lub szczepionki. Chociaż całkowita liczba zgłoszeń zdarzeń niepożądanych nie może być porównywana bezpośrednio z innymi produktami, dane te muszą być brane pod uwagę, biorąc pod uwagę, że szczepionki Covid-19 są w powszechnej dystrybucji, nadal w badaniach klinicznych i muszą być analizowane przy użyciu wszystkich dostępnych dowodów. Biorąc pod uwagę, że inne podobne produkty były podobnie szeroko dystrybuowane w Europie, skala rozbieżności w całkowitych indywidualnych zgłoszeniach przypadków dla szczepionek Covid-19 w systemie EudraVigilance jest powodem do poważnego zaniepokojenia.

W Tabeli 4 widzimy 48 913 indywidualnych zgłoszeń EudraVigilance powiązanych w jakiś sposób ze szczepionką przeciwko chorobie Heinego-Medina spośród około 673 milionów osób, które otrzymały tę szczepionkę w Europie. Możliwe jest jednak, że dowolna ich ilość może być przypisana innym szczepieniom zawartym w tej samej szczepionce. Widzimy 1,8 miliona indywidualnych zgłoszeń EudraVigilance związanych ze szczepionkami Covid-19 spośród około 341 milionów osób, które otrzymały szczepionkę. Po uwzględnieniu różnicy w liczbie osób, które otrzymały każdą ze szczepionek, nastąpił ponad 70-krotny wzrost liczby pojedynczych zdarzeń niepożądanych zgłoszonych do systemu EudraVigilance dla szczepionki Covid-19. Biorąc pod uwagę, że szczepionki Covid-19 są w fazie badań klinicznych, dane EudraVigilance są wystarczające do ustalenia alarmującego sygnału bezpieczeństwa dla tych produktów.

Ponad 1000 zgłoszeń zdarzeń niepożądanych, które wystąpiły u dzieci, dla których szczepionka nie została dopuszczona do obrotu, wskazuje na konieczność podjęcia natychmiastowych i pilnych działań.

Biorąc pod uwagę cele programu EudraVigilance – gromadzenie informacji „o podejrzewanych działaniach niepożądanych leków, które zostały dopuszczone do obrotu lub są badane w ramach badań klinicznych w EOG”, co „umożliwia wczesne wykrywanie potencjalnych problemów związanych z bezpieczeństwem” – wymagane są natychmiastowe i pilne działania ze strony wszystkich zainteresowanych organów europejskich.

System żółtej karty w Zjednoczonym Królestwie

W skrócie

Program Żółtej Karty w Wielkiej Brytanii jest prowadzony przez Medicines & Healthcare products Regulatory Agency (MHRA). System gromadzi i monitoruje dane dotyczące niepożądanych incydentów medycznych lub działań niepożądanych związanych z produktami medycznymi, takimi jak leki, szczepionki, produkty krwiopochodne, produkty ziołowe i wyroby medyczne.

Program ma na celu „zidentyfikowanie kwestii, o których być może wcześniej nie wiedziano” oraz „zapewnienie wczesnego ostrzeżenia, że bezpieczeństwo produktu może wymagać głębszego zbadania.” MHRA stwierdza, że „w razie potrzeby podejmie działania mające na celu zminimalizowanie ryzyka i zmaksymalizowanie korzyści dla pacjentów.”

Jak powstają raporty

Zgłoszenia do Programu Żółtej Karty dokonywane są dobrowolnie przez pacjentów, rodziców lub opiekunów oraz przez pracowników służby zdrowia. Producenci są prawnie zobowiązani do zgłaszania problemów z produktami opieki zdrowotnej do MHRA.

Ważne uwagi

  • Raport dotyczący brytyjskiego systemu żółtych kart sugeruje związek między szczepionką a zdarzeniem niepożądanym, a nie jego przyczyną
  • Obecnie nie ma dostępnych danych z Żółtej Karty dla szczepionek innych niż szczepionka Covid-19
  • Całkowita liczba działań niepożądanych dla szczepionek Covid-19 jest dostępna w cotygodniowym raporcie dostarczanym przez MHRA

Dane

Zgłoszenia zdarzeń niepożądanych otrzymane w Wielkiej Brytanii: Dane z żółtej karty

Całkowita liczba sprawozdań
CountryCOVID-19 Pfizer/ BioNTech VaccineCOVID-19 Vaccine AstraZenecaCOVID-19 Vaccine ModernaBrand unspecified
England133063201976307691008
Wales822810854228293
Northern Ireland3009299215121
Scotland12820174803321172

Źródło: assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1076730/COVID-19_Pfizer-BioNTech_Vaccine_Analysis_Print_DLP_11.05.2022.pdf

Całkowita liczba osób, które otrzymały szczepionkę według krajów
CountryNumber of doses
England44841562
Wales2555948
Northern Ireland1428240
Scotland4511645

Źródło: assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1076730/COVID-19_Pfizer-BioNTech_Vaccine_Analysis_Print_DLP_11.05.2022.pdf

Dyskusja

W Wielkiej Brytanii ponad 53 miliony osób otrzymało co najmniej jedną dawkę szczepionki Covid-19. W ramach brytyjskiego systemu Żółtej Karty dokumentuje się obecnie ponad 450 000 zgłoszeń działań niepożądanych.

Dane dotyczące innych szczepionek nie są obecnie dostępne na stronie internetowej Yellow Card.

Interaktywny profil analizy leków: Dane z żółtej karty dla Paracetamolu

Źródło: info.mhra.gov.uk/drug-analysis-profiles/dap.html?drug=./UK_EXTERNAL/NONCOMBINED/UK_NON_000155768693.zip&agency=MHRA

Dyskusja

Powyżej znajdują się dane z Żółtej Karty dotyczące zgłoszeń działań niepożądanych związanych z paracetamolem (acetaminofen). Paracetamol jest jednym z najczęściej stosowanych leków w Wielkiej Brytanii. Miliony osób w Wielkiej Brytanii przyjmują ten lek od kilkudziesięciu lat. Powyższy raport wskazuje na 25 158 reakcji i 585 zgonów związanych z jego stosowaniem od 1964 roku.

Uwagi

W systemie Żółtej Karty widnieje ponad 450 000 zgłoszeń z żółtą kartą związanych ze szczepionkami Covid-19. Chociaż dane dotyczące innych szczepionek nie są dostępne na stronie internetowej, dane dotyczące paracetamolu, leku powszechnie stosowanego od kilkudziesięciu lat w Wielkiej Brytanii, pokazuje tylko ułamek zgłoszeń (~25 000 od 1968 r.) w programie Żółtej Karty. Choć nie można ich użyć do bezpośredniego porównania, to skala dysproporcji jest powodem do niepokoju. Biorąc pod uwagę, że produkty Covid-19 są nadal w fazie badań klinicznych, do oceny ich bezpieczeństwa należy wykorzystać wszystkie dowody. Dane z Żółtej Karty Zjednoczonego Królestwa są wystarczające do ustanowienia sygnału bezpieczeństwa dla tych produktów.

Biorąc pod uwagę cele brytyjskiego programu „żółta kartka” – identyfikację problemów, które mogły nie być wcześniej znane, oraz wczesne ostrzeganie, że bezpieczeństwo produktu może wymagać dalszych badań, a także podjęcie działań w celu zminimalizowania ryzyka i zmaksymalizowania korzyści dla pacjentów, jeśli jest to konieczne – wymagane są natychmiastowe i pilne działania.

Ilość i rodzaje zgłoszonych zdarzeń niepożądanych: Wszystkie bazy danych

Jakie działania niepożądane są związane ze szczepionkami Covid-19?

Istnieje duża różnorodność zdarzeń niepożądanych zgłaszanych w bazach danych analizowanych w niniejszym raporcie: WHO VigiAccess, CDC VAERS, EudraVigilance i UK Yellow Card Reporting System. Mają one różną ciężkość, od drobnych, takich jak ból w miejscu wstrzyknięcia, do poważnych zdarzeń, takich jak zatrzymanie akcji serca, udar, zapalenie mięśnia sercowego i śmierć.

Tabela 5: Częste typy i całkowita liczba zdarzeń niepożądanych: VigiAccess, EudraVigilance, UK Yellow Card Scheme.

Type of EventVigiAccess as of May 25EudraVigilance as of May 25UK Yellow Card Scheme
Blood and Lymphatic Disorders~ 176 000~ 102 000~ 27 000
Cardiac Disorders~ 242 000~ 127 000~ 28 000
Gastrointestinal Disorders~ 690 000~ 344 000~135 000
Infections and Infestations~ 414 000~ 220 000~ 35 000
Injury, Poisoning, and Procedural Complications~ 231 000~ 64 000~20 000
Investigations~ 586 000***~ 106 000~ 20 000
Musculoskeletal and Connective Tissue Disorders~ 1 007 000~ 543 000~ 175 000
Nervous System Disorders~ 1 501 000~ 746 000~ 285 000
Psychiatric Disorders~ 172 000~ 64 000~ 34 000
Reproductive System and Breast Disorders~ 207 000~ 139 000~ 57 000
Respiratory, Thoracic and Mediastinal Disorders~ 400 000~ 136 000~ 56 000
Skin and Subcutaneous Tissue Disorders~ 477 000~ 213 000~ 101 000
Vascular Disorders~ 193 000~ 87 000~ 23 000

*** W przypadku niniejszego sprawozdania nie uwzględniono dochodzeń. ***

Dyskusja

W tabeli 5 przedstawiono najczęstsze reakcje na szczepionki Covid-19 według grup reakcji w systemie VigiAccess, EudraVigilance i UK Yellow Card Scheme.

W VigiAccess pięć najczęstszych zgłoszeń według grup reakcji, od największej do najmniejszej, wygląda następująco:

  1. Zaburzenia układu nerwowego – ~ 1 500 000
  2. Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej – ~ 1 000 000
  3. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – ~ 691 000
  4. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej – ~ 477 000
  5. Zaburzenia naczyniowe – ~193 000

W systemie EudraVigilance pięć najczęstszych zgłoszeń według grup reakcji, od największej do najmniejszej, przedstawia się następująco:

  1. Zaburzenia układu nerwowego – ~ 746 000
  2. Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej – ~ 543 000
  3. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – ~ 344 000
  4. Zakażenia i zarażenia – ~ 220 000
  5. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej – ~ 213 000

W brytyjskim systemie żółtej karty pięć najczęstszych zgłoszeń według grup reakcji, od największej do najmniejszej, przedstawia się następująco:

  1. Zaburzenia układu nerwowego – ~ 285 000
  2. Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej – ~ 175 000
  3. Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – ~ 135 000
  4. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej – ~ 101 000
  5. Układ rozrodczy i zaburzenia piersi – ~ 57 000

Common Covid-19 Vaccine Adverse Event Outcomes: VAERS

Źródło: wonder.cdc.gov/

Tabela 6: Częste reakcje Covid-19 według typu: VAERS

ReactionNumber of Reports on VAERS
Myocarditis/Pericarditis22,000
Heart Attacks6,400
Guillain-Barre2,600
Thrombocytopenia6,000
Stroke16,000
Convulsions/Seizures16,000
Convulsions/Seizures16,000
Anaphylaxis49,000
Bell’s Palsy15,000
Venous Thromboembolism25,000
Arthritis and Arthralgia/Joint Paint78,000
Death28,000

Źródło: vaersanalysis.info/2022/05/14/vaers-summary-for-covid-19-vaccines-through-5-6-2022/

Dyskusja

Ponad 54% zdarzeń niepożądanych zgłoszonych do VAERS przypisuje się szczepionce Covid-19, w tym zgon, obrażenia zagrażające życiu, trwałe kalectwo, wady wrodzone/wady wrodzone, hospitalizacje, wizyty na pogotowiu, wizyty w gabinecie lekarskim i inne.

W tabeli 6 wymieniono niektóre z najczęściej zgłaszanych w VAERS reakcji na szczepionkę Covid-19. Są to (od najbardziej do najmniej):

  1. Zapalenie stawów i bóle stawów/obrzęki stawów
  2. Anafilaksja
  3. Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa
  4. Zapalenie mięśnia sercowego/zapalenie osierdzia
  5. Udar mózgu
  6. Konwulsje/ drgawki

Ze szczepionką Covid-19 związanych jest ponad 28 000 zgonów, czyli ponad 75% wszystkich zgonów zgłoszonych do VAERS od 1990 roku.

Uwagi

Tabela 7: 3 najczęstsze zgłoszenia według grup reakcji: VigiAccess, EudraVigilance i Żółta karta UK

DatabaseNervous System Disorders Musculoskeletal and Connection Tissue Disorders
VigiAccess1 500 0001 000 000
EudraVigilance746 000543 000
UK Yellow Card285 000175 000

Zaburzenia układu nerwowego, zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej oraz

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe to 3 najczęściej zgłaszane grupy reakcji w systemach VigiAccess, EudraVigilance i UK Yellow Card Scheme.

Zapalenie stawów i bóle stawów, anafilaksja, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, zapalenie mięśnia sercowego/zapalenie osierdzia, udar mózgu i drgawki/napady to niektóre z najczęściej zgłaszanych zdarzeń niepożądanych w systemie VAERS.

Poniżej przedstawiono liczbę zgłoszeń dotyczących zgonów związanych ze szczepionkami Covid-19:

Tabela 8: Liczba zgonów zgłoszonych przez bazy danych: Szczepionki Covid-19

VigiAccessEudraVigilanceUK Yellow CardVAERS
~ 22 000~ 800~ 2100~ 28 000

Ile zdarzeń niepożądanych to za dużo?

Aktywny a pasywny nadzór

Bazy danych dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii, takie jak VigiAccess, EudraVigilance, VAERS i UK Yellow Card Scheme, opierają się na pasywnych zgłoszeniach od świadczeniodawców, firm farmaceutycznych i osób prywatnych.

Bierne zgłaszanie lub bierny nadzór nad zdarzeniami niepożądanymi oznacza, że obowiązek zgłoszenia spoczywa na osobie (i/lub jej dostawcy usług medycznych), która otrzymała szczepionkę lub inny produkt farmaceutyczny. W przypadku odnotowania zdarzenia niepożądanego, osoba lub świadczeniodawca może dobrowolnie zgłosić się.

Aktywne zgłaszanie lub aktywny nadzór nad zdarzeniami niepożądanymi oznacza, że firma farmaceutyczna lub instytucja opieki zdrowotnej aktywnie zbiera zgłoszenia zdarzeń niepożądanych poprzez staranne i kompleksowe procedury monitorowania.

Zdarzenia niepożądane w bazach danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii są zgłaszane zbyt rzadko

Nadzór bierny, taki jak bazy danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii badane w niniejszym raporcie, skutkuje znacznie mniejszą liczbą zgłoszeń o zdarzeniach niepożądanych niż nadzór aktywny. W badaniu porównującym aktywny i pasywny nadzór nad zdarzeniami niepożądanymi, 8,8% osób objętych aktywnym nadzorem zgłosiło zdarzenie niepożądane, podczas gdy tylko 0,1% osób objętych pasywnym nadzorem zgłosiło zdarzenie niepożądane. To 88-krotna różnica w liczbie zgłoszeń dla tego konkretnego badania. WHO zauważa również, że bierny nadzór „utrudnia zapewnienie kompletności i terminowości zbierania danych.” Badania nowych produktów farmaceutycznych wymagają zwykle aktywnego nadzoru nad zdarzeniami niepożądanymi w fazie badań klinicznych. Liczba zdarzeń niepożądanych udokumentowanych podczas aktywnego nadzoru jest powszechnie wyższa niż liczba zdarzeń niepożądanych zgłaszanych biernie do baz danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii w późniejszym okresie. Rzeczywista liczba zdarzeń niepożądanych, które wystąpiły w związku czasowym ze szczepionkami Covid-19, byłaby znacznie większa niż ujawniają to dane zawarte w tych bazach danych dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii.

Jak stwierdzono wcześniej w tym raporcie, zgłoszenie zdarzenia niepożądanego nie wskazuje na to, że szczepionka spowodowała zdarzenie, a jedynie, że było ono związane. Jednakże prawdopodobieństwo, że produkt spowodował zdarzenie niepożądane wzrasta wraz z upływem czasu pomiędzy podaniem produktu a zdarzeniem niepożądanym. Dane VAERS ujawniają ścisły związek czasowy pomiędzy podaniem szczepionki Covid-19 a późniejszym zdarzeniem niepożądanym, przy czym większość zdarzeń niepożądanych wystąpiła w ciągu zaledwie 2 dni od otrzymania szczepionki. Wskazuje to na bardziej prawdopodobny związek przyczynowy.

Wyjątkowy przypadek szczepionek Covid-19

Operacja Warp Speed

Kiedy Covid-19 pojawił się jako nowy wirus w 2019 roku, niewiele było wiadomo na temat jego zjadliwości i tego, jakie będą jego skutki dla ogółu populacji. Wczesne modele przeceniały zachorowalność i śmiertelność choroby, w związku z czym wprowadzono „Operację Warp Speed” w celu przyspieszenia prac nad szczepionką i innymi terapiami dla nowego wirusa. Kilka agencji rządowych współpracowało przy opracowywaniu, badaniu, produkcji i dystrybucji szczepionek Covid-19. Operacja Warp Speed oznaczała, że badania nad szczepionkami zostały przyspieszone, a produkty zostały wypchnięte na rynek jeszcze w trakcie badań klinicznych.

WSZYSTKIE szczepionki Covid-19 są w fazie badań 3.

23 sierpnia 2021 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła pierwszą szczepionkę Covid-19. Wkrótce za tym przykładem poszły władze sanitarne wielu innych krajów. Wcześniej szczepionki były podawane miliardom ludzi na podstawie pozwolenia na stosowanie w nagłych przypadkach. Wiele osób zrozumiało, że „zatwierdzenie” oznacza, że szczepionki nie są już eksperymentalne. To nie jest prawda. WSZYSTKIE szczepionki Covid-19, w tym te, które zostały zatwierdzone, są nadal w badaniach klinicznych 3 fazy.

Czym są badania kliniczne fazy 3?

Według FDA, badania fazy 3:

  • Zaangażowanie 300 – 3000 wolontariuszy
  • Ostatnie 1 do 4 lat
  • Są zaprojektowane w celu ustalenia skuteczności i monitorowania działań niepożądanych
  • 25 – 30% produktów przejdzie do kolejnej fazy badań klinicznych

Nie ustalono zatem skuteczności i bezpieczeństwa stosowania szczepionek Covid-19. Ponadto, liczba ochotników rekrutowanych do badań fazy 3 tego produktu jest wysoce nietypowa.

Czym są badania kliniczne fazy 4?

Według FDA, badania fazy 4:

  • Zaangażowanie kilku tysięcy wolontariuszy
  • Ostatnie 10 – 15 lat
  • Są zaprojektowane w celu ustalenia bezpieczeństwa i skuteczności

Szczepionki Covid-19 nie weszły jeszcze do badań 4 fazy.

The 1976 Swine Flu: Przypadek pospiesznej kampanii masowych szczepień

W lutym 1976 roku wszczęto śledztwo w sprawie tajemniczej śmierci amerykańskiego szeregowca, który zginął podczas ćwiczeń z zakresu szkolenia podstawowego. Testy CDC wykazały, że szeregowy David Lewis zaraził się szczepem świńskiej grypy. Następnie 11 innych żołnierzy testowało pozytywnie na wirusa, podczas gdy setki innych testowało pozytywnie na przeciwciała. Alarmujące nagłówki pojawiły się w gazetach w całym kraju, a dyrektor CDC, powołując się na „duże prawdopodobieństwo” pandemii, zalecił bezprecedensowy plan masowych szczepień obywateli USA.

Chociaż nie pojawiły się żadne dalsze dowody na to, że wirus jest problematyczny, CDC i ówczesny prezydent Gerald Ford przyjęli podejście typu „lepiej bezpieczniej niż żałować” i rozpoczęli masową kampanię szczepień przeciwko świńskiej grypie. Kiedy pojawiły się doniesienia o podejrzewanych działaniach niepożądanych, w tym atakach serca, zespole Guillain-Barre i 53 zgłoszonych zgonach, obywatele zaczęli wątpić w bezpieczeństwo szczepionki. W połączeniu z faktem, że pandemia nie zmaterializowała się zgodnie z przewidywaniami, rząd wstrzymał program masowych szczepień 16 grudnia.

Kluczowe wnioski z grypy świń w 1976 r.

Choć krajobraz roku 2022 jest zupełnie inny, należy podkreślić następujące kluczowe spostrzeżenia z masowej kampanii szczepień przeciwko świńskiej grypie:

  • Istotne jest, aby naukowcy i decydenci ponownie oceniali informacje uzyskane z wczesnych modeli w miarę pojawiania się informacji w czasie rzeczywistym o podejrzeniu pandemii
  • Podejście typu „lepiej bezpieczniej niż żałować” jest utrudnione przez fakt, że nie istnieją jeszcze dowody pozwalające na stwierdzenie, że pospieszne szczepienie jest bezpieczniejsze niż narażenie na kontakt z wirusem, o którym niewiele wiadomo
  • Doniesienia o zaledwie 50 zgonach związanych ze szczepieniem przeciwko świńskiej grypie wystarczyły, by całkowicie zamknąć program
  • Należy uwzględnić naturalną odporność
  • Reakcje na wszelkie podejrzenia pandemii muszą być zgodne z najlepszymi dostępnymi dowodami dotyczącymi charakteru zagrożenia, a nie kierować się polityką, mediami i emocjami opinii publicznej

Największe wycofania leków i szczepionek w historii

W przypadku odnotowania w raportach nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii niepokojącej liczby zdarzeń niepożądanych lub zgonów, organy zarządzające mogą wycofać wcześniej dopuszczony do obrotu lub zatwierdzony produkt. Poniższy wykres przedstawia liczbę zgonów zgłoszonych do VAERS lub FAERS przed wycofaniem produktu.

Źródło: vaersanalysis.info/2022/05/14/vaers-summary-for-covid-19-vaccines-through-5-6-2022/

Szczepionka przeciw Polio została wycofana w mniej niż 1 rok po 10 zgłoszonych zgonach, szczepionka przeciw świńskiej grypie została wycofana w mniej niż 1 rok po 53 zgłoszonych zgonach. Szczepionka Covid-19, z ponad 28 000 powiązanych z nią doniesień o zgonach, nie została wycofana.

Sygnał wykryty

Tabela 9: Całkowita liczba zdarzeń niepożądanych według bazy danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii

***Dane z żółtej karty wykluczone***.

Dyskusja

We wszystkich bazach danych szczepionki Covid-19 wykazują alarmującą liczbę zdarzeń niepożądanych i zgłoszeń zgonów w porównaniu z innymi powszechnie podawanymi szczepionkami.

Uwagi

We wszystkich bazach danych analizowanych w tym raporcie wykryto sygnał bezpieczeństwa dotyczący szczepionek Covid-19.

Wniosek

W niniejszym raporcie starano się przeanalizować dane dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii pochodzące z VigiAcess, VAERS, EudraVigilance i UK Yellow Card dla szczepionek Covid-19. Celem było ustalenie, czy dane znajdujące się w tych bazach są wystarczające do ustalenia sygnału bezpieczeństwa dotyczącego tych produktów. Stwierdzamy, co następuje:

Dane z baz danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii dotyczące szczepionek Covid-19 w porównaniu z innymi powszechnie stosowanymi szczepionkami i produktami farmaceutycznymi

  • Wszystkie bazy danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii przeanalizowane w niniejszym raporcie ujawniają liczbę zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19, która jest od dziesięciu do 169 razy większa niż obserwowana w przypadku innych powszechnie podawanych produktów.
  • Istnieje kilka tysięcy zgłoszeń dotyczących działań niepożądanych u dzieci, dla których produkt Covid-19 nie został zatwierdzony

Istnieją wystarczające dowody we wszystkich bazach danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii przeanalizowanych w tym raporcie, aby ustalić niepokojący sygnał bezpieczeństwa dotyczący szczepionek Covid-19.

Dane o rodzajach zgłoszeń działań niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19

  • Dane z WHO VigiAccess, EudraVigilance i UK Yellow Card Scheme ujawniają, że większość zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19 to: Zaburzenia układu nerwowego, Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej oraz Zaburzenia układu pokarmowego.
  • Dane z VAERS ujawniają, że większość zgłoszeń zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19 to: Zapalenie stawów i artralgia, Anafilaksja, Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, Zapalenie mięśnia sercowego/piersiowego, Udar mózgu oraz Drgawki/napady.
  • Eudravigilance informuje o 1200 zgonach związanych ze szczepionkami Covid-19. Brytyjska Żółta Karta informuje o 2100 zgonach związanych ze szczepionkami Covid-19. VAERS informuje o 28 000 zgonów związanych ze szczepionkami Covid-19

Rodzaje zgłoszeń działań niepożądanych związanych z produktami Covid-19 mają poważny charakter.

Dane dotyczące częstości występowania zdarzeń niepożądanych, które są wystarczające do wycofania produktu z rynku

  • Bazy danych nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii, takie jak te analizowane w niniejszym raporcie, opierają się na pasywnym nadzorze. Zdarzenia niepożądane są zgłaszane zbyt rzadko
  • Produkty Covid-19 są wyjątkowe, ponieważ zostały opracowane szybko i podawane dużym populacjom jeszcze w fazie 3 badań klinicznych.
  • W 1976 roku rząd amerykański pospieszył z masową akcją szczepień na świńską grypę. Pojawiły się informacje o naturze wirusa i działaniach niepożądanych związanych ze szczepionką, a kampania została wstrzymana w ciągu niespełna roku
  • Dane z VAERS i FAERS ujawniają, że szczepionka przeciwko polio została wycofana w ciągu mniej niż 1 roku po 10 zgłoszonych zgonach, szczepionka przeciwko świńskiej grypie została wycofana w ciągu mniej niż 1 roku po 53 zgłoszonych zgonach. Szczepionka Covid-19, z ponad 28 000 związanych z nią zgłoszeń zgonów, nie została wycofana po dwóch latach

Istnieją wystarczające dowody na wystąpienie zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami Covid-19, które wskazują na natychmiastową konieczność wycofania produktu.

Kliknij tutaj, aby pobrać 21-stronicowe streszczenie w formacie PDF do druku, dotyczące raportu o bezpieczeństwie farmakologicznym szczepionki Covid-19.

Pharmacovigilance Report Summary Cover

Referencje

AstraZeneca. (maj 2022). Case Series Analiza leków Druk: Covid-19 AstraZeneca Szczepionka.

Analiza Drukuj. Gov.uk. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1080309/COVID-19_AstraZeneca_Vaccine_Analysis_Print_DLP_25.05.2022.pdf

Connor Stewart. (maj 2022). Wskaźnik zaszczepienia COVID-19 w krajach europejskich. Statista.

https://www.statista.com/statistics/1196071/covid-19-vaccination-rate-in-europe-by-country/

Elflein, John. (maj 2022). Szczepienia w USA – statystyki i fakty. Statista.

https://www.statista.com/topics/3283/vaccinations-in-the-us/#topicHeader__wrapper

EudraVigilance. (maj 2022). Europejska baza danych zgłoszeń o podejrzewanych działaniach niepożądanych leków.

Europejska Agencja Leków. https://www.adrreports.eu/en/eudravigilance.html#

Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób. (maj 2022). COVID-19 Vaccine Tracker.

Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób. https://vaccinetracker.ecdc.europa.eu/public/extensions/covid-19/vaccine-tracker.html#uptake-tab

Europejska Agencja Leków. (maj 2022). Regulacje prawne dotyczące ludzi: EudraVigilance. Europejska

Agencja Leków.

https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/research-development/pharmacovigilance/eudravigilance

Klein, Krzysztof. (wrzesień 2020). Kiedy rząd USA próbował przyspieszyć szczepionkę na grypę.

History.com. https://www.history.com/news/swine-flu-rush-vaccine-election-year-1976

Agencja Regulacyjna ds. Leków i Produktów Ochrony Zdrowia. (2022). Case Series Drug Analysis Print:

Covid-19 marka nieokreślona Szczepionka analiza Druk. Gov.uk.

https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1080311/COVID-19_Brand_Unspecified_Vaccine_Analysis_Print_DLP_25.05.2022.pdf

Agencja Regulacyjna ds. Leków i Produktów Ochrony Zdrowia. (2022). Badania i analizy:

Szczepionka przeciwko koronawirusom tygodniowe podsumowanie raportów dotyczących żółtej karty. Gov.uk. https://www.gov.uk/government/publications/coronavirus-covid-19-vaccine-adverse-reactions/coronavirus-vaccine-summary-of-yellow-card-reporting

Moderna. (maj 2022). Case Series Analiza leków Druk: Covid-19 Szczepionka Moderna

Analiza Drukuj. Gov.uk. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1080310/COVID-19_Moderna_Vaccine_Analysis_Print_DLP_25.05.2022.pdf

OpenVAERS. (maj 2022). VAERS COVID Vaccine Adverse Event Reports. OpenVAERS.

https://openvaers.com/covid-data

Pfizer-BioNTech. (maj 2022). Case Series Analiza leków Drukuj: Covid-19 mRNA

Pfizer-BioNTech Analiza szczepionek Drukuj. Gov.uk. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1080308/COVID-19_Pfizer-BioNTech_Vaccine_Analysis_Print_DLP_25.05.2022.pdf

Pohlman KA, Carroll L, Tsuyuki RT, et al. (2020)Comparison of active versus passive surveillance adverse event reporting in a paediatric ambulatory chiropractic care setting: a cluster randomised controlled trial . BMJ Open Quality;9:e000972. doi: 10.1136/bmjoq-2020-000972

Ritchie, Hannah; Mathieu, Edouard; Rodés-Guirao, Lucas et al. (2020). Pandemia koronawirusów

(COVID-19). Nasz świat w danych. https://ourworldindata.org/coronavirus

Rose, Jessica. (2022). Analiza danych VAERS. Jessica’s Universe.

https://www.jessicasuniverse.com/blank-page-1

Thomas SJ, Moreira ED, Kitchin N et al. (2021). Bezpieczeństwo i skuteczność BNT162b2 mRNA

Szczepionka Covid-19 poprzez 6 miesięcy. New England Journal of Medicine.

https://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMoa2110345

Thomas SJ, Moreira ED, Kitchin N et al. (2021). Bezpieczeństwo i skuteczność BNT162b2 mRNA

Covid-19 Vaccine through 6 Months – Supplementary Appendix. New England Journal of

Medycyna. https://www.nejm.org/doi/suppl/10.1056/NEJMoa2034577/suppl_file/nejmoa2034577_appendix.pdf

Centrum Monitoringu w Uppsali. (maj 2022). Program WHO na rzecz międzynarodowego handlu narkotykami

Monitoring (WHO PIDM). Światowa Organizacja Zdrowia. https://who-umc.org/about-the-who-programme-for-international-drug-monitoring/

USA Fakty. (maj 2022). Śledztwo szczepionek przeciwko koronawirusom w USA. USA Fakty.

https://usafacts.org/visualizations/covid-vaccine-tracker-states/

U.S. Food & Drug Administration. (maj 2022). Krok 3: Badania kliniczne. Żywność i leki w USA

Administracja. https://www.fda.gov/patients/drug-development-process/step-3-clinical-research

Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS). (1990 – 2022). Departament Stanów Zjednoczonych

Health and Human Services (DHHS), Public Health Service (PHS), Centers for Disease Control (CDC) / Food and Drug Administration (FDA). CDC WONDER On-line Database. Typ szczepionki i zdarzenia według grupy wiekowej. https://wonder.cdc.gov/controller/datarequest/D8;jsessionid=F9E61FE2A2B457AD46D5FC21F667

Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS). (2022). O VAERS.Stany Zjednoczone

Department of Health and Human Services (DHHS), Public Health Service (PHS),

Centers for Disease Control (CDC) / Food and Drug Administration (FDA). https://vaers.hhs.gov/about.html

Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS). (1990 – 2022). Departament Stanów Zjednoczonych

Health and Human Services (DHHS), Public Health Service (PHS), Centers for Disease Control (CDC) / Food and Drug Administration (FDA). CDC WONDER On-line Database. http://wonder.cdc.gov/vaers.html

VAERS Analysis Info. (maj 2022). Podsumowanie VAERS dla szczepionek COVID-19. Analiza VAERS

Info.https://vaersanalysis.info/2022/05/14/vaers-summary-for-covid-19-vaccines-through-5-6-2022/

Vanderslott, Samantha; Dadonaite, Bernadeta; Roser, Max. (2013). Szczepienia. Nasz świat w

Dane. https://ourworldindata.org/vaccination

VigiAccess. (1968 – 2022). Zgłoszone potencjalne działania niepożądane. Światowe zdrowie

Organization Collaborating Centre for International Drug Monitoring, Uppsala Monitoring Centre. https://vigiaccess.org/

VigiAccess. (1968 – 2022). Zgłoszone potencjalne działania niepożądane Szczepionka Covid-19. Światowe zdrowie

Organization Collaborating Centre for International Drug Monitoring, Uppsala Monitoring Centre. https://vigiaccess.org/

VigiAccess. (1968 – 2022). Zgłoszone potencjalne działania niepożądane Szczepionka przeciw gruźlicy. Światowe zdrowie

Organization Collaborating Centre for International Drug Monitoring, Uppsala Monitoring Centre. https://vigiaccess.org/

Światowa Organizacja Zdrowia (archiwum internetowe). (2015). Immunizacja, szczepionki i środki biologiczne:

Surveillance for Vaccine Preventable Diseases. Światowa Organizacja Zdrowia. http://www.who.int/immunization/monitoring_surveillance/burden/VPDs/en/

Żółta kartka. (maj 2022). Miejsce zgłaszania żółtej karty koronawirusowej. Agencja Regulacyjna ds. Leków i Produktów Ochrony Zdrowia. https://coronavirus-yellowcard.mhra.gov.uk/

Podziękowania

Niniejszy raport został opracowany przez Adele Paul, a sfinalizowany i zatwierdzony przez Komisję Zdrowia i Człowieczeństwa WCH.

Consider tipping our team if you found this resource helpful.

Creative Commons License
Free Cultural Work

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License and is available for republishing and use as a Free Cultural Work.